Rekordy klimatu

Pogoda potrafi zaskakiwać, a w skrajnych przypadkach stanowić realne zagrożenie dla zdrowia i życia. Upały, silne mrozy, gwałtowne porywy wiatru, ulewy czy ogromny grad to zjawiska, które pokazują, jak duże możliwości ma atmosfera.

Pomiary meteorologiczne prowadzone są od wielu dekad, a część najstarszych rekordów pochodzi jeszcze z XIX i początku XX wieku. Warto jednak pamiętać, że nie wszystkie dawne pomiary spełniały dzisiejsze standardy. Dlatego przy niektórych rekordach pojawiają się zastrzeżenia, mimo że nadal są powszechnie podawane w zestawieniach klimatologicznych.

Poniżej przedstawiamy najważniejsze rekordy klimatu w Polsce i na świecie: temperaturę, wiatr, opady, grad oraz ciśnienie atmosferyczne.

Najwyższa temperatura w Polsce

Za najwyższą temperaturę zmierzoną w Polsce uznaje się 40,2°C. Taki wynik odnotowano 29 lipca 1921 roku w Prószkowie koło Opola. Rekord ten jest powszechnie przyjmowany, choć w literaturze meteorologicznej pojawiają się pewne wątpliwości dotyczące warunków pomiaru.

Tego samego dnia bardzo wysoką temperaturę zanotowano również w Zbiersku, gdzie termometry wskazały 40,0°C. Był to jeden z najbardziej ekstremalnych dni w historii polskich pomiarów temperatury.

W nowszej historii Polski szczególnie gorąco było 30 lipca 1994 roku w Słubicach, gdzie zmierzono 39,5°C. W XXI wieku do najwyższych wartości należą m.in. 39,0°C w Ceberze 8 sierpnia 2015 roku oraz 38,9°C w Silniczce 8 sierpnia 2013 roku.

W Polsce o upale mówimy wtedy, gdy temperatura maksymalna osiąga lub przekracza 30°C. W ostatnich latach coraz częściej zdarzają się jednak dni, w których temperatura przekracza 35°C.

Rekord ciepła w Europie i na świecie

Europejski rekord najwyższej temperatury został poprawiony w XXI wieku. Obecnie za rekord kontynentalnej Europy uznaje się 48,8°C, odnotowane 11 sierpnia 2021 roku w Syrakuzach na Sycylii. Wcześniej najczęściej wskazywano 48,0°C w Atenach i Elefsinie w Grecji z 1977 roku.

Światowy rekord najwyższej temperatury powietrza wynosi 56,7°C. Zmierzono go 10 lipca 1913 roku w Furnace Creek w Dolinie Śmierci w Kalifornii. To jedno z najgorętszych i najbardziej suchych miejsc na Ziemi.

Bardzo wysokie temperatury notowano również w Afryce. Kontynentalny rekord Afryki wynosi 55,0°C i pochodzi z Kebili w Tunezji z 1931 roku.

Najniższa temperatura w Polsce

Polski rekord zimna to -41,0°C. Tak niską temperaturę odnotowano 11 stycznia 1940 roku w Siedlcach.

Bardzo mroźny był również luty 1929 roku. Podczas jednej z najsilniejszych fal zimna w historii Polski notowano m.in. około -40°C w kilku miejscowościach południowej i wschodniej Polski, w tym w Żywcu, Olkuszu i Siankach.

W XXI wieku temperatury poniżej -40°C w Polsce nie zostały oficjalnie pobite. Jednym z najgłośniejszych współczesnych epizodów mrozu był styczeń 2017 roku, gdy w Jabłonce na Podhalu zanotowano około -37°C.

Najniższa temperatura na świecie

Najniższa oficjalnie zmierzona temperatura powietrza na świecie wynosi -89,2°C. Odnotowano ją 21 lipca 1983 roku na stacji Wostok na Antarktydzie.

W Europie kontynentalnej za rekord zimna uznaje się -58,1°C, zmierzone 31 grudnia 1978 roku w miejscowości Ust-Szczugor w Rosji. Warto dodać, że w klasyfikacjach Światowej Organizacji Meteorologicznej Europa bywa ujmowana szerzej, razem z Grenlandią, gdzie notowano jeszcze niższe wartości.

Ujemne temperatury występowały na wszystkich kontynentach. Nawet w Afryce zdarzały się mrozy poniżej -20°C, szczególnie w obszarach górskich.

Rekordowe zmiany temperatury

Pogoda potrafi zmieniać się bardzo gwałtownie. Jednym z najbardziej znanych przykładów jest Spearfish w Dakocie Południowej w USA. 22 stycznia 1943 roku temperatura wzrosła tam z około -20°C do 7°C w zaledwie dwie minuty. Był to efekt ciepłego wiatru fenowego typu Chinook.

Tak szybkie zmiany temperatury są rzadkie, ale pokazują, jak duży wpływ na lokalną pogodę może mieć ukształtowanie terenu i nagła zmiana kierunku napływu mas powietrza.

Rekordy wiatru w Polsce

W Polsce najsilniejsze wiatry najczęściej notuje się w górach oraz podczas głębokich niżów, które jesienią i zimą potrafią przynosić porywy przekraczające 100 km/h.

Szczególnie wietrznym miejscem jest Śnieżka w Karkonoszach. W polskich zestawieniach jako najwyższe wartości podaje się porywy dochodzące do około 80 m/s, czyli 288 km/h. Na Śnieżce notowano także ekstremalnie wysoką średnią 10-minutową prędkość wiatru – około 234 km/h.

Poza górami porywy wiatru przekraczające 100–120 km/h również mogą powodować poważne szkody: łamać drzewa, uszkadzać dachy i utrudniać komunikację.

Najsilniejszy wiatr na świecie

Światowy rekord porywu wiatru niezwiązanego bezpośrednio z tornadem wynosi 113,2 m/s, czyli około 407,5 km/h. Zmierzono go 10 kwietnia 1996 roku na Barrow Island w Australii podczas przejścia cyklonu tropikalnego Olivia.

Jeszcze wyższe prędkości mogą występować w tornadach, ale ich bezpośredni pomiar jest bardzo trudny. Oficjalny rekord prędkości wiatru związanej z tornadem to około 135 m/s, czyli 486 km/h. Został oszacowany na podstawie pomiarów radarowych podczas tornada w Bridge Creek w Oklahomie w 1999 roku.

Rekordowe opady w Polsce

Jednym z najważniejszych rekordów opadowych w Polsce jest dobowa suma opadu z Hali Gąsienicowej w Tatrach. 30 czerwca 1973 roku spadło tam 300 mm deszczu. To oznacza 300 litrów wody na każdy metr kwadratowy powierzchni w ciągu jednej doby.

Tak duże opady w górach są szczególnie groźne, ponieważ mogą prowadzić do gwałtownych wezbrań potoków, osuwisk i lokalnych powodzi błyskawicznych.

Rekordowe opady na świecie

Światowe rekordy opadów pokazują skalę zjawisk, które w Polsce praktycznie się nie zdarzają. Rekord opadu w ciągu jednej minuty wynosi 31,2 mm i został zmierzony w Unionville w stanie Maryland w USA w 1956 roku.

W ciągu jednej godziny potrafiło spaść aż 305 mm deszczu. Taki wynik odnotowano w Holt w stanie Missouri w USA w 1947 roku.

Jeszcze większe wrażenie robi rekord opadów w okresie 12 miesięcy. Od sierpnia 1860 roku do lipca 1861 roku w Cherrapunji w Indiach spadło 26,47 m deszczu. To ponad 26 tysięcy litrów wody na metr kwadratowy.

Rekordowe opady śniegu

Rekordy śniegu również potrafią być imponujące. W rejonie Paradise na Mount Rainier w stanie Waszyngton w USA w ciągu 12 miesięcy spadło ponad 31 metrów śniegu. Tak duża suma pokazuje, jak ogromne opady mogą występować w wilgotnym, górskim klimacie.

Największy grad na świecie

Grad jest jednym z najbardziej niszczycielskich zjawisk burzowych. Najcięższa oficjalnie odnotowana gradzina ważyła 1,02 kg. Spadła 14 kwietnia 1986 roku w dystrykcie Gopalganj w Bangladeszu.

Pod względem średnicy jednym z najbardziej znanych rekordów jest gradzina z Vivian w Dakocie Południowej w USA. 23 lipca 2010 roku zmierzono tam bryłę lodu o średnicy około 20,3 cm. Grad tej wielkości może niszczyć samochody, dachy, uprawy, a także stanowić bezpośrednie zagrożenie dla ludzi i zwierząt.

Rekordy ciśnienia atmosferycznego

Ciśnienie atmosferyczne również ma swoje rekordy. Najniższe ciśnienie na poziomie morza, niezwiązane z tornadem, wyniosło 870 hPa. Zmierzono je 12 października 1979 roku w oku tajfunu Tip nad północno-zachodnim Pacyfikiem.

W przypadku najwyższego ciśnienia ważna jest wysokość stacji pomiarowej. Dla stacji położonych poniżej 750 m n.p.m. Światowa Organizacja Meteorologiczna podaje wartość 1083,8 hPa w Agacie w Rosji. Dla wyżej położonych stacji rekord wynosi 1089,1 hPa i pochodzi z Tosontsengel w Mongolii.

W Polsce w zestawieniach najczęściej podaje się 1064,8 hPa w Suwałkach jako rekord najwyższego ciśnienia oraz 960,2 hPa w Gdyni jako rekord najniższego ciśnienia.

Dlaczego rekordy klimatu są ważne?

Rekordy klimatyczne są nie tylko ciekawostką. Pokazują, jakie wartości mogą osiągać zjawiska pogodowe i jak duże zagrożenie mogą nieść dla ludzi, infrastruktury oraz środowiska.

W Polsce ekstrema pogodowe zwykle nie osiągają tak skrajnych wartości jak w Dolinie Śmierci, na Antarktydzie czy w rejonach cyklonów tropikalnych. Mimo to silne burze, upały, mrozy, wichury i intensywne opady mogą powodować poważne szkody.

Dlatego warto śledzić prognozy pogody, ostrzeżenia meteorologiczne i komunikaty służb. Pogoda bywa fascynująca, ale w skrajnej postaci potrafi być bardzo niebezpieczna.